HAYO BOR JOYDA HURMAT BOR

       Hayo — insonning ko‘rki, odobning mezoni va ma’naviyatning go‘zal ifodasidir. O‘zbek xalqining asrlar davomida shakllanib kelgan milliy qadriyatlari, urf-odatlari va ma’naviy merosida hayo, ibo, odob va andisha alohida o‘rin tutadi. Ajdodlarimiz insonning haqiqiy qadr-qimmati uning tashqi ko‘rinishi yoki boyligi bilan emas, balki go‘zal xulqi, samimiy muomalasi, odobi va tarbiyasi bilan belgilanishini ta’kidlab kelganlar. Xalqimiz orasida keng tarqalgan “Hayo bor joyda hurmat bor” degan hikmatli ibora ham ana shu yuksak ma’naviy tushunchalarning yorqin ifodasidir. Hayo — insonni nojo‘ya so‘z va xatti-harakatlardan tiyib turadigan, o‘zini munosib tutishga, boshqalarning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilishga undaydigan muhim axloqiy fazilatdir. Hayoli inson har bir so‘zini o‘ylab gapiradi, o‘zining xatti-harakatlariga e’tiborli bo‘ladi, kattalarga hurmat, kichiklarga izzat ko‘rsatadi. Bunday insonning muomalasida samimiyat, yurish-turishida vazminlik, qalbida esa mehr-oqibat mujassam bo‘ladi. Hayo va odob insonlar o‘rtasidagi o‘zaro hurmatni mustahkamlaydi. Zero, hurmat talab bilan emas, balki go‘zal xulq, yaxshi muomala va samimiy munosabat orqali qozoniladi. Inson o‘zgalarga hurmat ko‘rsatsa, ularning fikrini tinglasa, ko‘ngillarini og‘ritmaslikka harakat qilsa, atrofdagilar orasida e’tibor va ishonchga sazovor bo‘ladi. Shuning uchun ham hayo bor joyda odob, odob bor joyda hurmat, hurmat bor joyda esa totuvlik va mehr-oqibat qaror topadi.

Islom dinida hayo — iymonning muhim belgisi

      Islom dinida hayo yuksak qadrlanadigan fazilatlardan biri bo‘lib, u insonning iymoni, odobi va ma’naviy kamoloti bilan chambarchas bog‘liqdir. Qur’oni karim ta’limotlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hadislari insonlarni go‘zal xulqli, pokiza qalbli, odobli va hayoli bo‘lishga chorlaydi. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday marhamat qilganlar: “Iymon oltmish necha (yoki yetmish necha) bo‘lakdir. Ularning eng afzali “La ilaha illalloh” deyishdir, eng quyi darajasi esa yo‘ldan ozorni ketkazishdir. Hayo ham iymondan bir bo‘lakdir”.

(Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati.)

   Ushbu hadis hayoning inson hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Demak, hayo faqat tashqi ko‘rinish yoki muayyan xatti-harakatlar bilan cheklanmaydi. U insonning qalbi, niyati, so‘zlari va amallarida namoyon bo‘ladigan ma’naviy fazilatdir. Chinakam hayo kishini yaxshilikka undaydi, yomonlikdan qaytaradi hamda o‘z xatti-harakatlari uchun mas’uliyatni his etishga yordam beradi. Yana Abu Mas’ud Uqba ibn Amr al-Ansoriy roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:

“Agar hayo qilmasang, bilganingni qilaver”, — deb marhamat qilganlar.

(Imom Buxoriy rivoyati.)

       Bu hadis insonni o‘z xulq-atvoriga jiddiy e’tibor berishga chaqiradi. Qalbida hayo tuyg‘usi mavjud bo‘lgan kishi o‘zining har bir ishi va so‘zini nazorat qiladi, boshqalarga zarar yetkazishdan, nojo‘ya xatti-harakatlardan saqlanadi. Hayo tuyg‘usining susayishi esa insonning odob-axloq me’yorlariga beparvo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Yoshlar tarbiyasida hayo va odobning ahamiyati

     Yosh avlodni ma’naviy barkamol, odobli, bilimli va mas’uliyatli insonlar etib tarbiyalashda hayo va iboning o‘rni beqiyosdir. Farzandning dastlabki tarbiya maskani oiladir. Bola ota-onasining muomalasi, kattalarga munosabati, oiladagi o‘zaro hurmat va mehr-oqibatdan ibrat oladi. Shu bois oilada sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish, farzandlarga yoshligidan odob va axloq qoidalarini o‘rgatish muhim vazifalardan hisoblanadi. Ayniqsa, qizlar tarbiyasida hayo, ibo, iffat, or-nomus va o‘z qadrini bilish kabi fazilatlar alohida ahamiyatga ega. Hayoli qiz o‘zining yurish-turishi, kiyinish madaniyati, nutqi va muomalasiga e’tibor beradi. Shu bilan birga, u bilim olishga intiladi, o‘z fikrini odob doirasida erkin ifodalaydi, jamiyat hayotida faol ishtirok etadi va o‘z oldiga ezgu maqsadlar qo‘yadi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, hayo insonning o‘z fikrini bildirishiga, bilim olishiga yoki jamiyatda faol bo‘lishiga to‘sqinlik qilmaydi. Aksincha, haqiqiy hayo insonni vazminlikka, farosatlilikka, mas’uliyatga va o‘z qadr-qimmatini anglashga undaydi. Odobli va hayoli inson zarur o‘rinda haqiqatni ayta oladi, o‘z huquqlarini biladi hamda boshqalarning huquqlarini ham hurmat qiladi.

Zamonaviy axborot makonida hayo va muomala madaniyati

Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari rivojlangan davrda yoshlar turli axborotlar va qarashlar ta’sirida yashamoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishda odob-axloq qoidalariga rioya qilish, shaxsiy ma’lumotlarni asrash, boshqalarning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ba’zan internetdagi yozishmalarda qo‘pol so‘zlardan foydalanish, boshqalarni kamsitish, asossiz fikrlar tarqatish yoki o‘zgalarning shaxsiy hayotiga aralashish kabi holatlarga duch kelinadi. Bunday vaziyatlarda insonning ichki madaniyati, hayosi va mas’uliyati muhim mezon bo‘lib xizmat qiladi. Chunki odob faqat yuzma-yuz muloqotda emas, balki virtual muloqotda ham namoyon bo‘ladi. Shunday ekan, yoshlar zamonaviy bilimlarni egallash bilan bir qatorda, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalanishi lozim. Har bir inson o‘z so‘zi va amali bilan boshqalarga ibrat bo‘lishga intilishi, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni mustahkamlashga hissa qo‘shishi zarur.

Hayo — oilaviy totuvlik va jamiyat farovonligining asosi

Hayo va odob nafaqat alohida insonning, balki butun oila va jamiyatning ma’naviy qiyofasini belgilaydi. Oilada o‘zaro hurmat, samimiylik va muloyim muomala hukmron bo‘lsa, unda mehr-oqibat va totuvlik mustahkamlanadi. Farzandlar ana shunday muhitda tarbiya topsa, ular kelajakda ota-onasiga hurmatli, el-yurtiga sadoqatli va jamiyatga foydali insonlar bo‘lib voyaga yetadi. Xalqimizning “Odobli bola elga manzur”, “Kattaga hurmat, kichikka izzat” kabi hikmatli so‘zlarida ham insoniy munosabatlarning muhim mezonlari mujassam. Bu hikmatlar bizni doimo yaxshi xulqli bo‘lishga, o‘zaro hurmatni saqlashga, atrofdagilarga mehr va e’tibor ko‘rsatishga undaydi. Har birimiz kundalik hayotimizda samimiy salomlashish, shirinso‘zlik, kattalarni e’zozlash, kichiklarga g‘amxo‘rlik qilish va o‘zgalarning ko‘ngliga ozor bermaslik orqali odobimizni namoyon etishimiz mumkin. Zero, insonning go‘zal xulqi uning eng bebaho boyligidir. Hayo insonni ezgulikka yetaklaydi, odobini go‘zallashtiradi, o‘zaro hurmat va ishonchni mustahkamlaydi. Hayo va ibo qadrlangan oilada tarbiya, mahallada hamjihatlik, jamiyatda esa ma’naviy yuksalish qaror topadi. Bugungi yosh avlodni milliy qadriyatlarimizga sodiq, odobli, bilimli va ma’naviy yetuk insonlar etib tarbiyalash barchamizning muhim vazifamizdir. Buning uchun oilada, ta’lim muassasalarida va mahallalarda hayo, odob, andisha va o‘zaro hurmat tushunchalarini keng targ‘ib etish zarur.

Insonning haqiqiy go‘zalligi uning qalbi, odobi va xulqida namoyon bo‘ladi. Hayo bor joyda odob, odob bor joyda hurmat, hurmat bor joyda mehr-oqibat, mehr-oqibat bor joyda esa tinchlik va totuvlik bo‘ladi. Ana shu ezgu fazilatlarni qalbimizda asrab-avaylash va kelajak avlodga yetkazish har birimizning sharafli burchimizdir.

Maftuna Inoyatova

Yoshlar bilan ishlash uslubchisi