Нега сунъий интеллект устоз ўрнини боса олмайди?

       Биз алгоритмлар инсон ақлига даъвогарлик қилаётган шиддатли асрда яшаяпмиз. Ҳар қандай саволга бир сонияда жавоб берувчи тизимлар пайдо бўлгани сайин кўпчиликда: «Келажакда мактаб, университет ва устозларга ҳожат қолармикан?» деган савол туғилмоқда. Бироқ таълим фақат маълумот йиғишдан иборатми?

        Ислом цивилизациясида илм ҳеч қачон қуруқ далиллар тўплами саналмаган. Илм — бу аввало инсонни нур, тарбия ва руҳий баркомилликка элтувчи воситадир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ўзларининг мақомларини баён этиб:

إِنَّمَا بُعِثْتُ مُعَلِّمًا

«Албатта, мен муаллим (ўқитувчи) қилиб юборилдим», — деганлар (Имом Ибн Можа ривояти, «Сунан»).

     Устоз фақат китобдаги сўзни ўқиб берувчи эмас, балки шогирднинг қалбига йўл топувчи, унга ҳаётий йўналиш берувчи маънавий ота-онадир. Устознинг нигоҳи, унинг биргина самимий танбеҳи ёки табассуми баъзан юзлаб китоблардан кўпроқ сабоқ беради. Илм бевосита инсондан инсонга — қалбдан қалбга кўчади. Шу боис аждодларимиз илмни китобнинг ўзидангина олганларни эмас, балки устоз  кўрган ва устоз тарбиясини олган толиби илмларни чинакам аҳли илм деб билганлар.

       Шубҳасиз, сунъий интеллект  — замонамизнинг улкан неъмати. У матнларни таҳрирлаш, катта ҳажмдаги архивларни сониялар ичида саралаш, тиббиётда касалликларни аниқлаш ёки тил ўрганишда луғат ва грамматик машқларни бажаришда беқиёс қулайлик туғдиради. Бу худди толиби илмнинг қўлидаги замонавий қоғоз-қалам ёки тезюрар кутубхоначига ўхшайди.

    Аммо уни «мустақил устоз» сифатида қабул қилиб, бутун таълим ва тарбияни машинага топшириб қўйиш катта маънавий ва илмий ҳалокатларга эшик очади:

      Сунъий интеллект инсонга ахлоқ, сабр ёки кибрни енгишни ўргата олмайди. Масалан, китоб ўқиб ўзига бино қўйган такаббур шогирдга сунъий интеллект фақат янги маълумот бериб, унинг мағрурлигини ошириши мумкин. Устоз эса шогирддаги бу хасталикни дарров сезади ва уни камтарликка ва ҳикматга ундайди. Робот эса одоб бериш туйғусидан маҳрум. 

       Сунъий интеллект тайёр жавобни беради, аммо фикрлаш жараёнини, изланиш машаққатини ўлдиради. Илм машаққат билан, чарчаб, фикрлаб олинмаса, у инсоннинг ички моҳиятига сингиб кетмайди. Фақат савол бериб, тайёр хулоса оладиган авлод мустақил фикрлай олмайдиган «ақлий танбал»га айланади.

        Компьютер экрани қаршисида ўтирган ўқувчи меҳр, ҳамдардлик, инсоний муносабатларни ҳис қилмайди. Бунинг оқибатида жамиятда совуқ, ҳис-туйғусиз, виждон эмас, фақат математик фойда-зарар билан яшайдиган техник қатлам шаклланади.

      Инсон бўлган устознинг сунъий интеллектдан устунлиги унинг маълумотлар базасида эмас, балки Аллоҳ таоло инъом этган инсонийлик фитратдадир:

     Жонли устоз синфга кириши биланоқ шогирдининг кўзидаги мунгни, ундаги ташвишни ёки беморликни сезади. У дарсни тўхтатиб, биргина насиҳати билан инсоннинг тақдирини ўзгартириб юбориши мумкин. Компьютер эса фақат берилган буйруқ матнинигина таҳлил қилади.

     Бола ёки талаба сўзга эмас, кўпроқ ҳаракатга эргашади. Устозининг ҳалоллиги, сўзидаги ихлоси, муомаласидаги сабри шогирд учун энг катта кўргазмали дарс бўлади. Жонсиз кодлардан иборат тизим ҳеч қачон ҳаётий намуна бўла олмайди.

      Маълумот билан ҳикмат ўртасида катта фарқ бор. Билимдон бўлиш учун хотира керак, аммо ҳикматли бўлиш учун қалб ва тажриба даркор. Устоз қайси илмни қачон, қайси ўринда ва кимга беришни ҳикмат тарозисида ўлчайди.

     Хулоса қилиб айтганда, сунъий интеллект — кучли, лекин ҳиссиз матоҳдир. У муаллимнинг қўлида фойдали асбоб бўла олади, аммо ҳеч қачон унинг кўзи, юраги ва меҳрининг ўрнини боса олмайди. Инсоният машиналардан қанчалик кўп фойдаланмасин, комил инсонни фақат инсонгина тарбиялай олиши мумкин.

Жамол Мавлонов

«Жўйбори Калон» аёл-қизлар ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси