ҒАЗАБ ВА ҲАЛИМЛИК: ИНСОН КАМОЛОТИНИНГ ИККИ МЕЗОНИ

Инсон табиатида турли ҳис-туйғулар мужассам. Қувонч, муҳаббат, хафалик, нафрат, розилик ва ғазаб каби ҳолатлар инсон ҳаётининг ажралмас қисми ҳисобланади. Аммо бу туйғуларни қандай бошқариш инсоннинг маънавий даражасини белгилайди. Ислом таълимоти инсонни нафс ва ҳиссиётлар қули эмас, балки ақл ва иймон соҳиби бўлишга чақирган.

Қуръон ва ҳадисларда ғазабни жиловлаш, ҳалимлик ва мулойимликни сақлаш юксак фазилат сифатида таърифланган. Чунки ғазаб назоратсиз қолганда адолатни бузади, инсонни зулмга олиб боради ва жамиятда фитна келтириб чиқаради. Аксинча, ҳалимлик инсонни юксалтириб, унинг қалбига хотиржамлик ва ҳикмат бағишлайди.

Буюк тобеъийнлардан Муҳаммад ибн Каъб раҳимаҳуллоҳ шундай деганлар:

«Кимда ушбу уч (сифат) бўлса, у иймонни тўлиқ мукаммал қилгандир:

1. Агар рози бўлса, розилиги уни ботилга (ноҳақликка) етакламайди, 
2. Агар ғазабланса, ғазаби уни ҳақдан чиқармайди, 
3. Агар қодир бўлса (қудрати етса), ўзига тегишли бўлмаган нарсани олмайди».

Бу ҳикмат инсоннинг ҳақиқий кучини кўрсатади. Кўпчилик кучни бошқаларни енгишда деб билади. Ваҳоланки, Исломда энг кучли инсон — ўз нафсини енгган инсон ҳисобланади.

Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам:

“Кучли одам курашда енгган эмас, балки ғазабланган пайтида ўзини тия олган одамдир”, — деганлар.

Бугунги кунда оилавий жанжаллар, ижтимоий тармоқлардаги ҳақоратлар, йўллардаги жанжаллар ва ҳатто айрим жиноятларнинг асосида ҳам назоратсиз ғазаб ётади. Шунинг учун инсон ўз ҳиссиётини бошқаришни ўрганмаса, илм ва мансаб ҳам уни комил қила олмайди.

Қуръони Каримда Аллоҳ таоло Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳалимликларини мақтаб:

“Агар қўпол ва қаттиққўл бўлганингизда, улар атрофингиздан тарқалиб кетар эдилар”, — дейди.

Ҳалимлик заифлик эмас. Аксинча, у ички куч ва юксак тарбия белгисидир.

Зайд ибн Саънаҳ номли яҳудий билан бўлган воқеа бунинг ёрқин мисолидир. У Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга қўпол муомала қилди, ҳатто ёқаларидан ушлади. Аммо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам унга ғазаб билан эмас, мулойимлик билан жавоб бердилар. Натижада ўша яҳудий Исломни қабул қилди.

Бу воқеа ҳалимлик қалбларни забт этишини кўрсатади. Баъзан қаттиққўллик билан ҳал бўлмайдиган муаммоларни мулойимлик ҳал қилади.

Ислом ҳар қандай ғазабни қораламайди. Дин, адолат ва ҳақиқат поймол қилинганда ғазабланиш — иймон аломатидир. Мусо алайҳиссаломнинг бузоққа сиғинишган қавмидан ғазабланганлари ёки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг дин ишларидаги низолардан ранжишлари шундай ғазаб намунасидир.

Аммо шахсий нафс, кибр ёки манфаат учун ғазабланиш қораланган. Чунки бундай ғазаб инсонни кўр қилиб қўяди. Исломий таълимотларда таъкидланганидек:

• ғазаб ақлни хиралаштиради;
• одамлар ўртасини бузади;
• ҳасад ва адоват келтириб чиқаради;
• инсонни пушаймонликка олиб боради.

Бугун ахборот тезлиги юқори бўлган замонда инсонлар тез таъсирланмоқда, тез хулоса чиқармоқда ва тез ғазабланмоқда. Шу сабабли сабр, босиқлик ва ҳалимлик ҳар қачонгидан ҳам муҳим фазилатга айланди.

Ҳадисларда ғазабини ютган инсонларга улкан ажр ваъда қилинган. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам:

“Ким ғазабини юта олса, Аллоҳ Қиёмат куни уни халойиқ олдида чақириб, ҳурул айнлардан истаганини танлаш ихтиёрини беради”, — деганлар.

Демак, ғазабни жиловлаш оддий ахлоқий сифат эмас, балки руҳий жиҳоддир. Инсон ҳар куни ўз нафси билан курашади. Бу курашда ғолиб бўлган киши ҳақиқий комил инсонга айланади.

Ислом таълимоти инсонни ҳиссиётсиз мавжудот эмас, балки ҳиссиётларини бошқара оладиган баркамол шахс қилиб тарбиялайди. Ғазаб — инсон табиатидаги кучли туйғу. Агар у ақл ва иймон билан бошқарилса, адолат ва жасоратга хизмат қилади. Агар нафс қўлига ўтса, зулм ва бузғунчиликка айланади.

Шунинг учун ҳар бир мўмин:

• ғазабини жиловлашни,
• ҳалим ва мулойим бўлишни,
• адолатни сақлашни,
• ҳақ учун сабр билан ҳаракат қилишни ўрганиши лозим.

Чунки комил инсон — нафси устидан ғолиб чиққан инсондир.

“Жўйбори Калон” аёл қизлар 

ўрта махсус ислом таълим 

муассасаcи мударриси 

Жамол Мавлонов