TAQLID VA IJTIHOD MUVOZANATI

TAQLID VA IJTIHOD MUVOZANATI

Annotatsiya

Mazkur maqolada ulug‘ shayx va buyuk alloma Ashraf Ali Tahonaviy  (vaf. 1362 h./1943 m.)ning “Al-iqtisod fi at-taqlid val-ijtihod” risolasi asosida taqlid va ijtihod masalasining nazariy hamda amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Asarda muallif zamon fitnalari fonida ifrot-tafrit yo‘llarini tanqid qiladi, shaxsiy taqlidning shar’an joizligi va ayni zamonda “vojib bil-g‘ayr” ma’nosida zarur bo‘lishini usuliy asoslar bilan bayon etadi. Shuningdek, mazhablarning to‘rtta bilan cheklanishi, ayrim hududlarda hanafiy mazhabiga qat’iy amal qilinishining ijtimoiy-ilmiy sabablari ochib beriladi.

Kalit so‘zlar: taqlid, shaxsiy taqlid, ijtihod, qiyos, ijmo, vojib biz-zot, vojib bil-g‘ayr, ifrot-tafrit, to‘rt mazhab, hanafiylik, manhaj.

Kirish: masalaning dolzarbligi va zamonaviy fon

Tahonaviy risolasining kirish qismida muhim metodologik ogohlantirish bor: muallif bu asarni bahs-munozara, raddiya yoki “inkor qilish” uchun emas, balki taqlid–ijtihod masalasida ikkilanib yurgan kishilarning qalbini taskin toptirish, shuningdek Robboniy ulamolarga til tekkizishdan qaytarish maqsadida yozganini ta’kidlaydi. Ushbu yondashuv ilmiy etika nuqtayi nazaridan ahamiyatli: maqsad “g‘alaba” emas, “hidoyat va isloh”dir. Muallif zamon manzarasini “fitna va sinovlar ko‘paygan davr” sifatida ta’riflaydi va fitnaning markazida aynan taqlid va ijtihod masalasi turganini qayd etadi. Uningcha, bu boradagi bahslarda bir necha yo‘nalishdagi keskinliklar paydo bo‘lgan:

1-toifa: ijtihod va qiyosni mujtahidlar uchun ham, taqlidni muqallidlar uchun ham harom ko‘rish, hatto qarama-qarshi tarafni kufr/shirkda ayblash.

2-toifa: taqlidni mutlaqo man etib, “ijtihod eshigi hamma uchun ochiq” deya da’vo qilish.

3-toifa: qiyosni ahli bo‘lganga joiz, oddiy xalq uchun taqlidni joiz desa-da, ayniqsa shaxsiy taqliddan (xususan Abu Hanifaga taqlid qilishdan) qaytarishga urinish.

4-toifa: shaxsiy taqlidning vojibligi atrofida keskin ixtilof chiqarish.

5-toifa: qiyos va ijtihodni inkor qilib, Kitob va Sunnatga nisbatan nohaq, qotib qolgan munosabatni kuchaytirish.

Tahonaviy ushbu “qutblashuv”ning ijtimoiy oqibatini ham ochiq aytadi: haqorat va kamsitishni “ibodatga” aylantirish xavfi. Demak, risola nafaqat fiqh-usuliy masala, balki ummat madaniyati va ilmiy adab muammosiga ham javobdir.

Muallif metodologiyasi: risolaning tuzilishi va uslubi

Asar muqaddima, yetti maqosid va xotimadan iborat. Muqaddimada muallif quyidagi prinsiplarni belgilaydi:

1. Ushbu risola munozara uchun emas, qalbni taskini uchun: savol-javob “zanjir” bo‘lib ketadi; hammani sukutga majbur qilish mumkin emas.

2. Oson va ravon bayon: oddiy xalq ham foydalansin; murakkab o‘rinlarda esa ishonchli olimga murojaat zarur.

3. Dalillashga e’tibor: har bir da’vo hadis bilan dalillanadi, manbalar ko‘rsatiladi, tarjima beriladi; zarur joylarda tadqiqotchi ulamolarning izohlari keltiriladi.

4. O‘quvchi psixologiyasi: o‘qishda tug‘ilgan shubhalarni qayd qilib borish tavsiya qilinadi; keyingi sahifalarda javobi kelishi kutiladi.

5. Niyatni tekshirish: savol “haqiqatni izlash” uchun bo‘lsa javob beriladi; behuda bahs-u munozara ohangi sezilsa, e’tiborga olinmaydi.

Bu metodologiya ilmiy yozuvning uch tayanchi (maqsad, auditoriya, dalil)ni muvozanatlaydi.

Asosiy tushunchalar: taqlid, ijtihod, shaxsiy taqlid

Taqlid va ijtihodning maydoni

Tahonaviy asar bo‘ylab asosiy farqni yodda tutadi:

Ijtihod — aniq nass bo‘lmagan yoki nass ehtimolli ma’nolarga ega bo‘lgan masalada hukm istinbot qilish vakolatidir.

Taqlid — dalilni mustaqil tekshirmasdan, ishonilgan mujtahid olimning fatvosiga ergashishdir.

Birinchi maqasad doirasida muallif muqallid uchun mujtahidga taqlid qilish joizligini va taqlidning ma’nosini bayon qiladi; uchinchi maqasadda esa ijtihod quvvati bo‘lmagan kishi uchun ijtihod joiz emasligi ta’kidlanadi (hatto hadislarni yod bilishning o‘zi yetarli emas).

Shaxsiy taqlid nimani anglatadi?

Matnda shaxsiy taqlid quyidagicha “amaliy ta’rif” bilan keladi: kishi masala duch kelganda ishonch bildirgan muayyan bir olimga murojaat qiladi, so‘ramaguncha amal qilmaydi. Bu “muayyanlik” — shaxsiy taqlidning markazidir: har masalada har xil manbaga sakrab yurish emas, tartibli ilmiy yo‘l.

Shaxsiy taqlidning sobitligi: hadislar orqali dalillash

Tahonaviy to‘rtinchi maqasadda shaxsiy taqlidning joizligi va sunnatga muvofiqligini isbotlash yo‘lida bir necha rivoyatlarni keltiradi va ulardan usuliy xulosa chiqaradi:

Abu Bakr va Umarga iqtido qilish haqidagi rivoyat

Huzayfa ibn Yamon (r.a.) rivoyatidagi mazmun: “Mendan keyin mana bu ikkisiga iqtido qilinglar” (Abu Bakr va Umar). Muallif “mendan keyin” iborasini xalifalik davrida ularga ergashish lozimligi deb talqin qiladi. Bu talqinda muhim nuqta: Payg‘ambar ﷺ har bir hukm uchun alohida dalil so‘rash odatini buyurmagan; muayyan shaxsga muayyan davrda ergashish — shaxsiy taqlidning prinsipini ko‘rsatadi.

Muoz ibn Jabal (r.a.)ning Yamanga yuborilishi

Muozning Yamanga muallim va amir qilib yuborilishi va yamanliklarning undan hukm so‘rashi: muallif nazarida bu — “har masalada Muozga murojaat qilishga izn berish”, ya’ni shaxsiy taqlidning amaliy shakli.

Abu Muso (r.a.) va Ibn Mas’ud (r.a.) voqeasi

Abu Muso bir masalada javob beradi va “Ibn Mas’udning oldiga boringlar, u meni tasdiqlaydi” deydi; Ibn Mas’ud esa masalani sunnatga muvofiq tarzda batafsil hukm qiladi; Abu Muso so‘ng: “Bu alloma orangizda ekan, mendan so‘ramanglar” deydi. Tahonaviy buni shaxsiy taqlidning ravshan dalili sifatida ko‘rsatadi: fiqhiy masalada dalil tekshirishni ommadan talab qilmay, ahli ilmdan muayyan “alloma”ga yo‘naltirish. Oraliq xulosa: Muallif shaxsiy taqlidni “dalilsizlik” emas, balki “ilmiy vakolat va ishonch mexanizmi” sifatida ko‘rsatadi.

Taqlidning vojibligi: “vojib bil-g‘ayr” konsepsiyasi

Tahonaviy beshinchi maqasadda “vojib” atamasini ikki turga ajratadi:

1. Vojib biz-zot — Qur’on/hadisda o‘sha amalning o‘zi maxsus ta’kid bilan buyurilgan (namoz, ro‘za kabi).

2. Vojib bil-g‘ayr — o‘zi bevosita buyurilmagan, ammo Kitob va Sunnatda qat’iy buyurilgan narsalarni ado etish odatda o‘sha amalga bog‘liq bo‘lib qoladi; shunda u ham vojib hukmini oladi. Bu “vojibning muqaddimasi ham vojib” qoidasi bilan ifodalanadi. Muallif Qur’onni jamlash va yozuv bilan qayd etishni misol keltiradi: alohida “Qur’onni yozinglar” degan buyruq bo‘lmagan bo‘lsa-da, Qur’on va Sunnatni asrash zarurati uni yozishni amalda vojib darajasiga olib chiqdi. Shu mantiqdan kelib chiqib, shaxsiy taqlid ham “o‘zi uchun” emas, “din asosi va tartibini saqlash” uchun zarur bo‘lgani sababli vojib bil-g‘oyr ekanini aytadi.

Shaxsiy taqlid tark etilsa yuzaga keladigan uch holat va “besh asos”

Tahonaviy shaxsiy taqlid tarki amalda qaysi buzilishlarga olib borishini tajriba va kuzatishlar bilan asoslaydi va “din tartibini saqlovchi besh asos”ni sanaydi.

1. Ilm va amalda niyatni xolis Alloh uchun qilish.

2. Din havoga bo‘ysunmasin, havo dinga bo‘ysunsin.

3. Dinga zarar yetkazuvchi omillardan kuchli ehtiyot bo‘lish.

4. Ahli haq ijmosidan chiqib ketmaslik.

5. Shar’iy hukmlar doirasidan tashqariga chiqmaslik.

1-holat: “Hamma ijtihod qila oladi” degan da’vo

Muallif buni eng xavfli yo‘nalishlardan sanaydi: tarjima o‘qigan yoki umumiy ma’lumot bilan “ijtihod”ga jur’at qilish, hukmlarni illatga bog‘lab “tahrif” qilish, tahorat/nikoh kabi ta’abbudiy va ijtimoiy masalalarni o‘zicha qayta talqin qilish. Bu yo‘l ijmoga zid natijalar chiqarish ehtimolini kuchaytiradi.

2-holat: Ijtihodni inkor qilib, hadis zohiriga qotib yopishish

Bunda muallif ikki oqibatni ko‘rsatadi:

Nass sukut qilgan masalalarda “amal to‘xtashi” (hayot falaj bo‘lishi).

Ba’zi hadislarni faqat zohiriga olib ijmoga zid natijaga borish ehtimoli (jam’ masalasi misoli orqali).

3-holat: “Aralash taqlid” va nafsga mos tanlash (tatabbu‘ ar-ruxasga yaqinlashish)

Bu holatda kishi bir masalada bir mazhabni, boshqa masalada boshqasini oladi; natijada ayrim kombinatsiyalar bilan hamma mazhab nazarida botil natija kelib chiqishi mumkin (muallif tahorat misolini keltiradi). Yana bir xavf: din manfaatga bo‘ysunib qoladi; niyat va manhaj buziladi.

Umumiy xulosa: Tahonaviy nazarida shaxsiy taqlid — “besh asos”ni himoya qiladigan amaliy mexanizm. Shuning uchun u zamon sharoitida vojib bil-g‘ayr maqomiga ko‘tariladi.

“Dalil hadis bilan bo‘lishi shart” degan e’tirozga usuliy javob; Muallifdan keladigan ikkinchi shubha: shaxsiy taqlid tarkida buzilishlar “tajriba va kuzatish”ga tayanadi, alohida hadis bilan kelmagan — unda qanday qilib da’vo “hadis bilan sobit” bo‘ladi?

Tahonaviy javobi usuliy: Kitob va Sunnat umumiy qoidalarni bayon qiladi; muayyan shaxs/holatga tatbiq esa ko‘pincha kuzatish bilan aniqlanadi (balog‘at misoli). Qoidaning dalili matnda bo‘lsa, tatbiqning tashqi aniqlanishi bu dalilni bekor qilmaydi. Natijada shaxsiy taqlidning vojibligi “lig‘oyrihi” ekanligi bilan shubha bartaraf bo‘ladi.

Mazhablar nega to‘rtlik bilan cheklangan? Ilmiy-ijtimoiy izoh

Muallifning javobi markazida “tadvin va qamrov” mezoni turadi: shaxsiy taqlidni saqlash va aralashib ketishdan qochish uchun ulamolar amaliy jihatdan:

• usul va furu’ jihatidan puxta yozilgan,
• masalalarni tartibga solgan,
• fiqhiy voqealarni keng qamrab olgan

mazhabga ergashishni zarur deb ko‘rganlar.

Tahonaviyga ko‘ra, bu xususiyatlar tarixiy jarayonda aynan to‘rt mazhabda mukammal namoyon bo‘lgan. Boshqa mazhablar nega bu darajada tadvin qilinmaganini esa muallif bu yerda “ochib berish vojib emas” deya masalaning amaliy natijasini oladi: bugungi real sharoitda to‘rt mazhab “operatsion tizim” vazifasini bajargani uchun ummatning amaliy fiqhiy hayoti shu to‘rtlik atrofida barqarorlashgan.

Nega ayrim yurtlarda hanafiy mazhabiga qat’iy amal qilinadi?

Tahonaviy bu savolga “zarurat va ilmiy infratuzilma” asosida javob beradi:

Muayyan diyorda hanafiylik qadimdan tarqalgan.

Hanafiy olimlari va manbalari yetarli.

Boshqa mazhabga o‘tish navozil masalalarida qiyinchilik tug‘dirishi mumkin, chunki ulamolar odatda o‘zi ta’lim olgan mazhabda chuqurroq idrokka ega bo‘ladi. Agar bir yurtda barcha mazhab vakillari bo‘lsa ham, muallif “avval tanlangan shaxsiy taqlidni buzmaslik” mezonini ustun qo‘yadi: mazhab almashtirish omma uchun “dalilsiz tarjih” va nafsga mos erkinlik eshigini ochib qo‘yishi mumkin. Biroq muallif istisno holatni ham tan oladi: kishi o‘z mazhabi ulamolari yo‘q joyga ko‘chsa, olim bo‘lmasa, masalaga yechim topolmasa — boshqa mazhabga amal qilishi uzrli bo‘lishi mumkin; hatto o‘sha diyorda tarqalgan mazhab ulamolariga murojaat qilishi vojib bo‘lib qolishi ehtimoli zikr qilinadi. Bu yondashuv Tahonaviyda “qotib qolish” emas, “tartib va mas’uliyat” asosiy maqsad ekanini ko‘rsatadi.

Yakuniy xulosa; Tahonaviy “Al-iqtisod fi at-taqlid val-ijtihod” asarida taqlid va ijtihod masalasini “qarama-qarshi qutblar jangi” sifatida emas, balki ummatning ilmiy-amaliy hayotini saqlab turuvchi muvozanatli manhaj sifatida yoritadi. Uning asosiy natijalari quyidagicha jamlanadi:

1. Ijtihod — vakolatli amal, u shart va salohiyat talab qiladi; har kimga ochiq emas.

2. Taqlid — ilmiy tartib va ishonch mexanizmi, oddiy insonning dinni sahih yo‘lda tutishiga xizmat qiladi.

3. Shaxsiy taqlid sunnatga muvofiq amaliy yo‘l sifatida dalillanadi va zamon fasodi sababli vojib bil-g‘ayr darajasiga ko‘tariladi.

4. Taqlidni tark etish uch xil og‘ish yo‘lini keltirib chiqaradi va muallif belgilagan “besh asos”ga zarar yetkazadi.

5. Mazhablarning to‘rtlik bilan barqarorlashuvi va ayrim hududlarda hanafiylikning ustuvorligi — tarixiy-ijtimoiy hamda ilmiy infratuzilma natijasi bo‘lib, maqsad “erkinlik” emas, “din tartibi va izchilligi”dir.

FOYDALANILGAN MANBALAR

1. Ashraf Ali Tahonaviy, “Al-iqtisod fi at-taqlid val-ijtihod”.

2. Arabiy tarjima: Ustoz Abu Abdulloh Ashraf Abbos Qosimiy.

3. Matnda keltirilgan hadis va asarlar: Abu Bakr–Umar, Muoz ibn Jabal, Abu Muso–Ibn Mas’ud, Qur’on qiroatiga oid rivoyatlar, Umar–yahudiy rivoyatlarini yozish masalasi, Ibn Mas’udning va’z uslubi haqidagi rivoyat (manbalar matnda ko‘rsatilgan tartibda).

Jo`ybori Kalon ayolk-qizlar o`rta maxsus islom ta`lim muassasasi o`ituvchisi: Azizbek Boqiyev.