Oilada kitobxonlik madaniyatini shakllantirish: ma`naviy-intelektual taraqqiyot omili

Oilada kitobxonlik madaniyatini shakllantirish: ma`naviy-intelektual taraqqiyot omili

Zamonaviy jamiyatda inson kapitali sifatini oshirish, avvalo, ma’naviy va intellektual tarbiya bilan chambarchas bog‘liqdir. Ushbu jarayonning eng muhim bo‘g‘ini esa oila hisoblanadi. Ayniqsa, oilada kitobxonlik madaniyatini shakllantirish shaxs kamoloti, tanqidiy fikrlash va ijtimoiy faollikni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagogik va psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolaning o‘qishga bo‘lgan munosabati asosan 6–12 yosh oralig‘ida shakllanadi va bu davrda ota-onaning shaxsiy namunasi hal qiluvchi omil hisoblanadi. Agar oila muhitida kitob mutolaasi odat sifatida qaror topgan bo‘lsa, bolada bilim olishga bo‘lgan ichki ehtiyoj yuzaga keladi. Aksincha, axborotni faqat vizual manbalar orqali qabul qilish ustun bo‘lgan oilalarda tahliliy tafakkur sust rivojlanadi. Ilmiy nuqtayi nazardan qaralganda, kitob o‘qish jarayoni kognitiv faoliyatni faollashtiradi: xotira, diqqat, tasavvur va mantiqiy fikrlash rivojlanadi. Shu bilan birga, badiiy va ilmiy asarlar orqali shaxsda axloqiy qadriyatlar, ijtimoiy mas’uliyat hamda madaniy dunyoqarash shakllanadi. Demak, kitobxonlik faqat axborot olish vositasi emas, balki shaxsni har tomonlama kamol toptiruvchi tarbiyaviy mexanizmdir. Oilada kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish tizimli yondashuvni talab etadi. Bunda yoshga mos adabiyotlarni tanlash, muntazam o‘qish vaqtini belgilash, o‘qilgan asarlar yuzasidan suhbat va muhokamalar tashkil etish muhim hisoblanadi. Mazkur usullar bolada mustaqil fikrlash, tahlil qilish va o‘z nuqtayi nazarini asoslab berish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Publitsistik nuqtayi nazardan esa, kitobxon oila — jamiyat ma’naviy barqarorligining tayanchidir. Chunki kitob o‘qigan avlod axborotni tanlab qabul qiladi, turli g‘oyalarga tanqidiy yondashadi va ijtimoiy jarayonlarda ongli ishtirok etadi. Bu esa jamiyat taraqqiyoti uchun muhim ijtimoiy omil sanaladi. Kognitiv psixologiya nuqtayi nazaridan qaralganda, muntazam mutolaa qilish inson ongida murakkab fikrlash jarayonlarini faollashtiradi. Kitob o‘qish orqali shaxsda sabab–oqibat aloqalarini anglash, xulosalar chiqarish va voqelikni tanqidiy baholash ko‘nikmalari rivojlanadi. Bu esa zamonaviy jamiyatda shaxsning ijtimoiy moslashuvi va raqobatbardoshligini ta’minlovchi muhim omillardan biridir.

Oilada kitobxonlik muhitini yaratish uchun maqsadli va tizimli yondashuv zarur. Xususan, bolalarning yosh va qiziqishlariga mos adabiyotlarni tanlash, oila a’zolari ishtirokida muntazam “kitobxonlik soatlari”ni tashkil etish, o‘qilgan asarlar yuzasidan fikr almashish muhim hisoblanadi. Bunday muloqotlar bolada erkin fikr bildirish, o‘z qarashlarini asoslab berish va boshqalar fikrini hurmat qilish madaniyatini shakllantiradi.

Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar davrida elektron kitoblar va audiokitoblardan oqilona foydalanish masalasi ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Agar raqamli vositalar nazoratli va maqsadli tarzda qo‘llansa, ular an’anaviy kitobxonlikni to‘ldiruvchi samarali vositaga aylanishi mumkin. Muhimi, texnologiya kitob o‘rnini egallamasligi, balki uni targ‘ib qiluvchi omil bo‘lib xizmat qilishi lozim. Bundan tashqari, oilaning ta’lim muassasalari va jamoatchilik bilan hamkorligi kitobxonlik madaniyatini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Maktab, kutubxona va mahalla miqyosida tashkil etiladigan kitobxonlik tadbirlari, mualliflar bilan uchrashuvlar, kitob ko‘rgazmalari oilaviy mutolaa an’analarini kengaytirishga xizmat qiladi. Bu esa bolada kitobxonlikni faqat oila doirasidagi mashg‘ulot emas, balki ijtimoiy ahamiyatga ega madaniy jarayon sifatida anglashga yordam beradi.

Ilmiy jihatdan qaralganda, oilada kitobxonlik muhitining shakllanishi uzluksizlik tamoyiliga asoslanishi lozim. Ya’ni, mutolaa tasodifiy emas, balki rejalashtirilgan, maqsadga yo‘naltirilgan va izchil davom etadigan jarayon bo‘lishi zarur. Bu jarayonda bolalarning yosh xususiyatlari bilan bir qatorda, ularning individual qiziqishlari va intellektual ehtiyojlarini inobatga olish samaradorlikni oshiradi.

Xulosa qilib aytganda, oilada kitobxonlik madaniyatini shakllantirish birgina oila doirasida qolib ketadigan oddiy tarbiyaviy masala emas, balki jamiyatning umumiy intellektual, ma’naviy va madaniy rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan muhim ijtimoiy jarayondir. Kitob mutolaasi orqali farzandlarda mustaqil fikrlash, tahlil qilish, voqelikka ongli munosabat bildirish hamda hayotiy qadriyatlarni anglash ko‘nikmalari shakllanadi. Bunday fazilatlar esa avvalo oilada, ota-onaning shaxsiy namunasida va doimiy e’tiborida kamol topadi.

Oilada kitobga bo‘lgan hurmat va e’tibor kuchli bo‘lsa, farzandlar uchun mutolaa majburiyat emas, balki ehtiyoj va hayot tarziga aylanadi. Natijada bilimli, dunyoqarashi keng, ma’naviy barkamol shaxslar voyaga yetadi. Bu esa jamiyatda jaholatga qarshi ma’rifat, befarqlikka qarshi faollik, zo‘ravonlik va nizolarga qarshi esa sog‘lom tafakkur ustuvor bo‘lishiga xizmat qiladi.

Shu bois har bir oila kitobxonlikni kundalik hayotining ajralmas qismiga aylantirishi, farzandlar bilan birgalikda mutolaa qilish, o‘qilgan asarlar yuzasidan fikr almashish va kitobni qadrlash muhitini yaratishi lozim. Zero, kitob o‘qiladigan oilada fikrlaydigan, mas’uliyatni his etadigan va kelajakka ongli nigoh bilan qaraydigan avlod ulg‘ayadi. Fikrlaydigan avlod esa har qanday jamiyatning barqaror taraqqiyoti va yuksalishining eng mustahkam poydevori hisoblanadi.Zero, kitob o‘qiladigan oila — fikrlaydigan avlod, fikrlaydigan avlod esa barqaror va taraqqiy etuvchi jamiyat garovidir.

“Jo`ybori Kalon” ayol-qizlar o`rta maxsus islom ta`lim muassasasi Yoshlar bilan ishlash , manaviyat va ma`rifat bo`limi uslubchisi:  Surayyo Nishanova